Στην σύγχρονη εκτροφή προβάτων και αιγών, οι αναπαραγωγικές απώλειες επιφέρουν μεγάλο οικονομικό αντίκτυπο επηρεάζοντας σημαντικά την αποδοτικότητα όλων των συστημάτων εκτροφής σε παγκόσμιο επίπεδο. Ειδικά, για την εκτροφή γαλακτοπαραγωγικής κατεύθυνσης προβάτων και γιδιών που είναι αυτή που κυριαρχεί στην ελληνική κτηνοτροφία, ο αντίκτυπος των αναπαραγωγικών απωλειών είναι μεγάλος.
Μεταξύ των αναπαραγωγικών απωλειών, η αποβολή αποτελεί μία από τις βασικές αιτίες μειωμένης παραγωγικότητας. Το κόστος της αποβολής προέρχεται από:
Τα αίτια αποβολών στα πρόβατα μπορούν γενικά να διακριθούν σε λοιμώδη και μη λοιμώδη. Στα λοιμώδη αίτια περιλαμβάνονται βακτήρια, παράσιτα, ιοί και σπανιότερα μύκητες, ενώ στα μη λοιμώδη μπορεί να περιλαμβάνονται διατροφικές διαταραχές, τοξικοί παράγοντες, μεταβολικά προβλήματα, τραυματισμοί και προβλήματα διαχείρισης της κύησης.
Το παρόν άρθρο εστιάζει στα λοιμώδη αίτια περιγράφοντας επιδημιολογικά και κλινικά χαρακτηριστικά τους, καθώς μπορεί να επηρεάσουν περισσότερα ζώα της εκτροφής, αρκετοί λοιμώδεις παράγοντες προκαλούν ζωοανθρωπονόσους και η ακριβής εργαστηριακή διάγνωση είναι καθοριστική για τη λήψη μέτρων.
|
Τι πρέπει να γίνει αμέσως μετά από μία αποβολή;
|
Η αποβολή από λοιμώδη αίτια στα μικρά μηρυκαστικά, είναι ένα σύμπτωμα που μπορεί να οφείλεται συχνά σε παραπάνω από έναν αιτιολογικούς παράγοντες. Τα παθογόνα που εμπλέκονται μπορεί να είναι βακτήρια, παράσιτα, ιοί και, λιγότερο συχνά, μύκητες.
Μεταξύ των σημαντικότερων παθογόνων μικροοργανισμών συγκαταλέγονται τα: Chlamydia abortus, Coxiella burnetii, Toxoplasma gondii, Campylobacter spp., Listeria monocytogenes και Salmonella spp., Brucella spp. και Neospora caninum.
Εκτός από τη σημασία τους για την παραγωγή, αρκετοί από αυτούς τους παράγοντες προκαλούν ζωοανθρωπονόσους, γεγονός που καθιστά την αποβολή στα μικρά μηρυκαστικά ένα πρόβλημα δημόσιας υγείας ιδιαίτερης σημασίας για τους κτηνοτρόφους, τους κτηνιάτρους και το εργαστηριακό προσωπικό.
|
Σημαντικό: αρκετά λοιμώδη αίτια αποβολών είναι ζωοανθρωπονοσογόνα Πλακούντες, αποβληθέντα έμβρυα, εμβρυϊκά υγρά και κολπικές εκκρίσεις πρέπει να αντιμετωπίζονται ως δυνητικά μολυσματικά μέχρι να προσδιοριστεί το αίτιο. Η συλλογή και ο χειρισμός τους απαιτούν γάντια και κατάλληλα μέσα ατομικής προστασίας. Οι έγκυες γυναίκες δεν πρέπει να συμμετέχουν στον χειρισμό υλικού τοκετών και αποβολών μηρυκαστικών. |
Παρά τις εξελίξεις στις διαγνωστικές τεχνικές, ο προσδιορισμός του αιτιολογικού παράγοντα εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση για τον κλινικό κτηνίατρο και το διαγνωστικό εργαστήριο. Η διαγνωστική απόδοση μπορεί να περιοριστεί σημαντικά λόγω:
Στο πλαίσιο αυτό, η ορθή εφαρμογή των πρωτοκόλλων δειγματοληψίας αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο για την αύξηση της διαγνωστικής ευαισθησίας και τη διασφάλιση της ορθής ερμηνείας των εργαστηριακών αποτελεσμάτων. Η λήψη αντιπροσωπευτικών δειγμάτων, σε συνδυασμό με την ορθή συντήρηση και αποστολή τους, επιτρέπει τη βελτιστοποίηση της χρήσης των εργαστηριακών τεχνικών
| Δείγμα |
Κύρια διαγνωστική αξία |
| Ολόκληρο αποβληθέν έμβρυο |
Επιτρέπει ολοκληρωμένη νεκροτομική και εργαστηριακή διερεύνηση |
| Πλακούντας |
Πολύ υψηλή αξία για αρκετά λοιμώδη αίτια, χρήσιμος για μοριακή εξέταση (PCR) |
| Πνεύμονας, ήπαρ, σπλήνας |
Χρήσιμα για PCR, μικροβιολογία και ιστοπαθολογία ανάλογα με το ύποπτο αίτιο |
| Εγκέφαλος |
Χρήσιμος για PCR σε συγκεκριμένα λοιμώδη αίτια |
| Περιεχόμενο στομάχου εμβρύου |
Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ανίχνευση συγκεκριμένων παθογόνων με PCR |
| Κολπικό επίχρισμα / στυλεός (swab) |
Πρακτικό δείγμα για PCR μετά την αποβολή |
| Ορός αίματος προβατίνας/γίδας |
Παρέχει συμπληρωματικές πληροφορίες (έλεγχος παρουσίας αντισωμάτων) |
| Γάλα | Χρήσιμο επικουρικά σε διερευνήσεις συγκεκριμένων παθογόνων |
Η εξασφάλιση μιας αξιόπιστης αιτιολογικής διάγνωσης στις αποβολές προβάτων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ποιότητα των δειγμάτων που αποστέλλονται στο εργαστήριο. Παρά την υψηλή ευαισθησία τεχνικών όπως η μοριακή εξέταση (PCR), η μικροβιολογική καλλιέργεια, η ορολογική εξέταση ή η ιστοπαθολογία, διάφοροι παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά τη διαγνωστική απόδοση, μεταξύ των οποίων η ταχεία αυτόλυση του εμβρύου, η περιβαλλοντική μόλυνση των εμβρύων και των πλακούντων, η καθυστερημένη αναγνώριση ή προσέγγιση των αποβολών και η ακατάλληλη συλλογή ή αποθήκευση των δειγμάτων.
Για να μεγιστοποιηθούν οι πιθανότητες ταυτοποίησης του αιτιολογικού παράγοντα, είναι απαραίτητο να συλλέγεται ολόκληρο το έμβρυο, όποτε αυτό είναι δυνατό, μαζί με τον πλακούντα, καθώς και τα δύο αποτελούν τα δείγματα με τη μεγαλύτερη διαγνωστική αξία. Όταν η αποστολή ολόκληρου του εμβρύου δεν είναι εφικτή, θα πρέπει να λαμβάνονται συγκεκριμένα δείγματα από όργανα του αποβληθέντος εμβρύου, όπως πνεύμονες, ήπαρ, σπλήνα, εγκέφαλο και περιεχόμενο του στομάχου, η χρησιμότητα των οποίων είναι μεγάλη αλλά ποικίλλει ανάλογα με τον ύποπτο αιτιολογικό παράγοντα.
Ακόμη την απάντηση μέσω μοριακής εξέτασης μπορούν να δώσουν τα κολπικά βύσματα (swabs) τα οποία αποτελούν έναν πρακτικό τρόπο για εύκολη συλλογή, συντήρηση και αποστολή δειγμάτων. Ομοίως, η λήψη δειγμάτων αίματος και σε ορισμένες περιπτώσεις του γάλακτος, από το πρόβατο που υπέστη αποβολή παρέχει συμπληρωματικές πληροφορίες που θα βοηθήσουν στη διάγνωση.
Η σωστή συντήρηση και μεταφορά των δειγμάτων είναι εξίσου κρίσιμη. Η τήρηση της αλυσίδας ψύξης, η χρήση αποστειρωμένων δοχείων και η ταχεία αποστολή τους στο εργαστήριο συμβάλλουν στη διατήρηση της βιωσιμότητας των μικροοργανισμών και της ακεραιότητας των ιστών, αυξάνοντας σημαντικά την πιθανότητα επίτευξης μιας οριστικής διάγνωσης.
Επομένως, η ορθή συλλογή, συντήρηση και αποστολή των δειγμάτων αποτελεί το πρώτο βήμα για την ακριβή ταυτοποίηση των αιτιολογικών παραγόντων που προκαλούν αποβολές, επιτρέποντας τη θέσπιση συγκεκριμένων μέτρων ελέγχου, τη μείωση των αναπαραγωγικών απωλειών και τον περιορισμό της εξάπλωσης ζωοανθρωπονόσων εντός και εκτός της εκτροφής.
| Αιτιολογικός παράγοντας |
Συνήθης χρόνος αποβολής |
Χαρακτηριστικό στοιχείο |
Ζωοανθρωπονόσος |
| Chlamydia abortus |
Συνήθως προς το τέλος της κύησης | Πλακουντίτιδα, θνησιγενή ή αδύναμα αρνιά | Ναι |
| Coxiella burnetii |
Συνήθως τελευταίο τρίτο της κύησης | Υψηλό φορτίο σε πλακούντα και εμβρυϊκά υγρά, θνησιγενή ή αδύναμα αρνιά | Ναι |
| Toxoplasma gondii |
Εξαρτάται από το στάδιο της μόλυνσης | Λευκωπές νεκρωτικές εστίες στις κοτυληδόνες | Ναι |
| Brucella spp. |
Κυρίως τελευταίο τρίτο για Brucella melitensis | Πλακουντίτιδα / κατακράτηση πλακούντα | B. melitensis: Ναι |
| Listeria monocytogenes |
Συνήθως τελευταίο τρίτο | Σύνδεση με ανεπαρκώς ζυμωμένο ενσίρωμα | Ναι |
| Salmonella spp. |
Συνήθως τελευταίο τρίτο | Πυρετός, διάρροια ή εξάντληση μπορεί να συνυπάρχουν | Ναι ορισμένα είδη |
| Campylobacter spp. |
Κυρίως τελευταίο τρίτο | Μετάδοση μέσω μολυσμένης τροφής ή νερού | Ναι |
| Neospora caninum |
Συχνά στη μέση της κύησης | Μουμιοποίηση, θνησιγένεια, συγγενής λοίμωξη (κάθετη μετάδοση) | Όχι |
|
Οι κλινικές και μακροσκοπικές αλλοιώσεις μπορούν να κατευθύνουν τη διαφορική διάγνωση, αλλά συνήθως δεν αρκούν για την τεκμηρίωση του αιτιολογικού παράγοντα. Η τελική ερμηνεία πρέπει να βασίζεται στον συνδυασμό ιστορικού της εκτροφής, σταδίου κύησης, κλινικής εικόνας, παθολογοανατομικών ευρημάτων και κατάλληλων εργαστηριακών εξετάσεων. |
Η χλαμυδιακή αποβολή των προβάτων, γνωστή και ως ενζωοτική αποβολή, προκαλείται από το βακτήριο Chlamydia abortus και αποτελεί μία από τις κύριες αιτίες μολυσματικής αποβολής στα πρόβατα.
Το βακτήριο μεταδίδεται μέσω επαφής με πλακούντες, αποβληθέντα έμβρυα και μολυσμένες εκκρίσεις του αναπαραγωγικού συστήματος. Μετά τη μόλυνση, το βακτήριο φτάνει στον πλακούντα και προκαλεί νεκρωτική πλακουντίτιδα, η οποία οδηγεί σε αποβολές, συνήθως κατά τις τελευταίες εβδομάδες της κύησης, καθώς και θνησιγενή ή αδύναμα αρνιά.
Πρόκειται για μια ζωοανθρωπονόσο, με μεγάλη σημασία ιδίως για τις έγκυες γυναίκες, στις οποίες μπορεί να προκαλέσει αποβολή και ασθένεια.
Ο πυρετός Q προκαλείται από το ενδοκυτταρικό βακτήριο Coxiella burnetii, που συναντάται παγκοσμίως. Στα πρόβατα και τις γίδες προκαλεί αποβολές, γέννηση θνησιγενών ή αδύναμων νεογνών. Αρκετές λοιμώξεις είναι υποκλινικές και δεν μπορούν να εντοπιστούν αν δεν γίνεται υπερηχογραφικός έλεγχος στην εκτροφή ώστε να εντοπιστούν οι εμβρυϊκοί θάνατοι που συμβαίνουν στα πρώτα στάδια της εγκυμοσύνης. Το βακτήριο Coxiella burnetii αποβάλλεται σε μεγάλες ποσότητες μέσω του πλακούντα, των εμβρυϊκών υγρών, του γάλακτος, των ούρων και των κοπράνων.
Οι αλλοιώσεις του πλακούντα είναι παρόμοιες με αυτές που παρατηρούνται στη χλαμύδια, και οι αποβολές συμβαίνουν συχνότερα στο τελευταίο τρίτο της κύησης.
Η μεγάλη συχνότητα εντόπισης του βακτηρίου Coxiella burnetii στις αποβολές προβάτων και γιδιών στη χώρα μας έχει αναδειχθεί σε πρόσφατη μελέτη.
Πρόκειται για μία ζωοανθρωπονόσο και στον άνθρωπο μπορεί να προκαλέσει πυρετό, πνευμονία, ηπατίτιδα και, σε χρόνιες περιπτώσεις, ενδοκαρδίτιδα, ενώ είναι κρίσιμης σημασίας για έγκυες γυναίκες λόγω του κινδύνου αποβολής.
Η τοξοπλάσμωση προκαλείται από το πρωτόζωο παράσιτο Toxoplasma gondii, του οποίου ο τελικός ξενιστής είναι η γάτα. Τα πρόβατα, ως ενδιάμεσος ξενιστής, μολύνονται μέσω της κατάποσης τροφής ή νερού που έχει μολυνθεί από περιττώματα γάτας.
Οι συνέπειες εξαρτώνται από το στάδιο της εγκυμοσύνης:
Η χαρακτηριστική αλλοίωση συνίσταται σε μικρές λευκωπές εστίες νέκρωσης στις κοτυλήδονες.
Πρόκειται για σημαντική ζωοανθρωπονόσο λόγω του κινδύνου πρόκλησης αποβολής σε έγκυες γυναίκες.
Η βρουκέλλωση των μικρών μηρυκαστικών συνδέεται κυρίως με τα είδη του βακτηρίου Brucella melitensis και Brucella ovis. Το πρώτο είναι ζωοανθρωπονοσογόνο και ιδιαίτερα παθογόνο για τον άνθρωπο, ενώ το δεύτερο προσβάλλει αποκλειστικά τα πρόβατα
Το Brucella melitensis προκαλεί αποβολές στο τελευταίο τρίτο της κύησης, συνοδευόμενες από πλακουντίτιδα και κατακράτηση πλακούντα. Το Brucella ovis σχετίζεται κυρίως με επιδιδυμίτιδα στα αρσενικά και σποραδικές αποβολές.
Η νόσος αποτελεί σημαντικό κίνδυνο για τους κτηνοτρόφους και τους κτηνιάτρους, ενώ παρά τον εμβολιασμό επί σειρά ετών στη χώρα μας συνεχίζουν να εντοπίζονται κρούσματα.
Η λιστερίωση προκαλείται από το βακτήριο Listeria monocytogenes, το οποίο απαντάται συχνά στο περιβάλλον και συνδέεται με την κατανάλωση ανεπαρκώς ζυμωμένου ενσιρώματος. Οι αποβολές εμφανίζονται συνήθως στο τελευταίο τρίτο της κύησης και μπορεί να συνοδεύονται από σήψη της μήτρας.
Τα έμβρυα παρουσιάζουν συχνά νεκρωτικές αλλοιώσεις στο ήπαρ, τον σπλήνα και τους πνεύμονες.
Εκτός από τη σημασία της στα πρόβατα, αποτελεί ζωοανθρωπονόσο που προσβάλλει κυρίως έγκυες και ανοσοκατεσταλμένες γυναίκες.
Το κύριο είδος που εμπλέκεται είναι η Salmonella abortus ovis, αν και και άλλα (υπο)είδη μπορούν επίσης να προκαλέσουν αποβολές. Η λοίμωξη εισάγεται συνήθως από ζώα-φορείς και μεταδίδεται μέσω επαφής με κολπικές εκκρίσεις, πλακούντες και αποβληθέντα έμβρυα.
Οι αποβολές συμβαίνουν συνήθως στο τελευταίο τρίτο της κύησης και μπορεί να συνοδεύονται από πυρετό, διάρροια και εξάντληση των έγκυων ζώων.
Τα είδη του βακτηρίου Campylobacter fetus subsp. fetus και Campylobacter jejuni αποτελούν συχνές αιτίες αποβολής στα πρόβατα, ιδίως σε συστήματα εκτατικής εκτροφής. Η μόλυνση γίνεται μέσω της κατάποσης μολυσμένου νερού ή τροφής και μπορεί να προσβάλει πολλά ζώα της εκτροφής.
Οι αποβολές συμβαίνουν κυρίως στο τελευταίο τρίτο της κύησης.
Οι αποβολές στα πρόβατα από το πρωτόζωο παράσιτο Neospora caninum εμφανίζονται συνήθως κατά το μέση της κύησης και συχνά οδηγούν σε γέννηση θνησιγενών εμβρύων, μουμιοποίηση του εμβρύου ή γέννηση νεογνών αδύναμων εκ γενετής μολυσμένων.
Τα πρόβατα όπως και στην τοξοπλάσμωση είναι ο ενδιάμεσος ξενιστής ενώ τελικός ξενιστής μπορεί να είναι ο σκύλος και όλα τα είδη της οικογένειας canids (σκύλος, λύκος κλπ).
Ενώ ιστορικά θεωρούνταν τυχαίο εύρημα και απειλή μόνο για τα βοοειδή, νεότερες έρευνες έδειξαν ότι το Neospora caninum μπορεί να προκαλέσει αποβολές σε εκτροφές μικρών μηρυκαστικών.
Η νόσος μεταδίδεται και μέσω ενδογενούς διαπλακουντιακής (κάθετης) μετάδοσης από μολυσμένες προβατίνες στους απογόνους τους.
Ο έλεγχος των λοιμωδών αποβολών στα πρόβατα και τις γίδες βασίζεται στην πρόληψη και τη βιοασφάλεια. Τα κύρια προληπτικά μέτρα περιλαμβάνουν τον εμβολιασμό έναντι ασθενειών όπως η χλαμύδια, η βρουκέλλωση και ο πυρετός Q, την καραντίνα των νεοεισερχόμενων ζώων, την απομόνωση των ζώων που αποβάλλουν και τη σωστή απόρριψη των πλακούντων και των εμβρύων, προκειμένου να αποτραπεί η εξάπλωση των μολυσματικών παραγόντων.
Επιπλέον, είναι απαραίτητο να διατηρείται επαρκής υγιεινή των εγκαταστάσεων, να ελέγχεται η πρόσβαση γατών και άλλων φορέων των νόσων στις τροφές και να γίνεται ταχεία σωστή διάγνωση των περιπτώσεων αποβολής μέσω εργαστηριακών αναλύσεων.
Ο συνδυασμός αυτών των μέτρων καθιστά δυνατή:
Οι λοιμώδεις αποβολές στα μικρά μηρυκαστικά έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην παραγωγικότητα και την υγεία, ενώ παράλληλα αποτελούν κίνδυνο ζωοανθρωπονόσων για πολλές από τις συχνότερες αιτίες τους.
Επειδή διάφορες ασθένειες που προκαλούν αποβολή παρουσιάζουν συχνά παρόμοια συμπτώματα και αλλοιώσεις, η επιβεβαίωση του αιτιολογικού παράγοντα απαιτεί ακριβή εργαστηριακή διάγνωση. Ως εκ τούτου, η ορθή συλλογή, αποθήκευση και αποστολή δειγμάτων από τα προσβεβλημένα έμβρυα, τους πλακούντες και τα ζώα που απέβαλλαν, είναι απαραίτητη για την αύξηση της διαγνωστικής απόδοσης, την εφαρμογή αποτελεσματικών μέτρων ελέγχου και τη μείωση τόσο των αναπαραγωγικών απωλειών όσο και του κινδύνου μετάδοσης της νόσου εντός και εκτός της εκτροφής.
Η συνεργασία μεταξύ κτηνοτρόφων, κτηνιάτρων και διαγνωστικών εργαστηρίων αποτελεί το πιο αποτελεσματικό μέσο για την επιτυχή αντιμετώπιση των αιτιών που προκαλούν αποβολές στις εκτροφές προβάτων και γιδιών.