Νοσήματα μεταδιδόμενα από διαβιβαστές στα μηρυκαστικά: η αυξανόμενη απειλή για την Ευρώπη

Εισαγωγή

Τα νοσήματα που μεταδίδονται από διαβιβαστές (φορείς) στα ζώα είναι μολυσματικές ασθένειες που προκαλούνται από ιούς, βακτήρια ή παράσιτα. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των νοσημάτων αυτών είναι ότι, τα παθογόνα (ιοί, βακτήρια, παράσιτα) δεν μεταδίδονται άμεσα από ζώο σε ζώο, αλλά μέσω ενδιάμεσων φορέων. Οι κυριότεροι διαβιβαστές είναι αρθρόποδα έντομα όπως για παράδειγμα κουνούπια, σκνίπες, ψύλλοι και μύγες. Ωστόσο, στους διαβιβαστές ανήκουν και τα ακάρεα όπως είναι οι κρότωνες (τσιμπούρια). Ο διαβιβαστής τσιμπάει ένα μολυσμένο ζώο, παίρνει το παθογόνο και στη συνέχεια το μεταδίδει σε ένα υγιές ζώο κατά το επόμενο τσίμπημα. 

Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, στην Ευρώπη έχει καταγραφεί μια σημαντική και άνευ προηγουμένου αύξηση των ασθενειών που μεταδίδονται από διαβιβαστές και προσβάλλουν τα εκτρεφόμενα ζώα. Το πρόβλημα που κάποτε θεωρούνταν  περιορισμένο στις τροπικές και υποτροπικές περιοχές έχει σταδιακά εξαπλωθεί προς τα βόρεια, μεταμορφώνοντας το τοπίο της κτηνιατρικής και επηρεάζοντας την κτηνοτροφία σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο.

Η κλιματική αλλαγή, η παγκοσμιοποίηση και η αύξηση των πληθυσμών φορέων-εντόμων έχουν δημιουργήσει ένα περιβάλλον στο οποίο μπορούν να ευδοκιμήσουν παθογόνοι μικροοργανισμοί, τους οποίους οι Ευρωπαίοι κτηνοτρόφοι και κτηνίατροι ήταν σε μεγάλο βαθμό απροετοίμαστοι να αντιμετωπίσουν.

Οι σημαντικότερες από αυτές τις αναδυόμενες απειλές είναι η νόσος του καταρροϊκού πυρετού (Blue Tongue Disease Virus, BTV), ο ιός Schmallenberg (Scmallenberg Virus, SBV), η επιζωοτική αιμορραγική νόσος (Epizootic Hemorrhagic Disease virus, EHD) και η οζώδης δερματίτιδα (Lumpy Skin Disease, LSD), καθεμία από τις οποίες αποτελεί μια μοναδική απόδειξη του πόσο γρήγορα μπορούν να αλλάξουν οι οικολογικές δυναμικές των ασθενειών.

Πώς έχει εξελιχθεί η νόσος του καταρροϊκού πυρετού στην Ευρώπη τις τελευταίες δύο δεκαετίες;

Ίσως ο καταρροϊκός πυρετός είναι η ασθένεια που απεικονίζει καλύτερα την πολυπλοκότητα των αναδυόμενων ιογενών απειλών που μεταδίδονται από διαβιβαστές και μεταδίδεται κατά κύριο λόγο από τσιμπήματα σκνίπων του γένους Culicoides. Πριν από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, ο ιός του καταρροϊκού πυρετού θεωρούνταν εξωτική ασθένεια, η οποία απουσίαζε σε μεγάλο βαθμό από την ηπειρωτική Ευρώπη.

Αυτό άλλαξε όταν ο ορότυπος 2 του BTV εμφανίστηκε στην Κορσική και τη Σαρδηνία το 1999, ακολουθούμενος από άλλους ορότυπους — BTV-1, BTV-4, BTV-9 και BTV-16 — οι οποίοι εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου στις αρχές της δεκαετίας του 2000 (Purse et al., 2005; Barua et al., 2025).

Το πιο καταστροφικό επεισόδιο σημειώθηκε το 2006, όταν ο ορότυπος 8 του ιού BTV εμφανίστηκε στη Βόρεια Ευρώπη — συγκεκριμένα στην Ολλανδία, το Βέλγιο, τη Γερμανία και τη Γαλλία — μια περιοχή όπου η νόσος δεν είχε καταγραφεί ποτέ στο παρελθόν. Αυτό ήταν ιδιαίτερα ανησυχητικό, καθώς διαπιστώθηκε ότι τα βόρεια είδη Culicoides, τα οποία προηγουμένως δεν θεωρούνταν ικανά να λειτουργήσουν ως φορείς, ήταν πράγματι ικανά να μεταδώσουν τον ιό (Carpenter et al., 2009).Η επιδημία εξαπλώθηκε ραγδαία, προσβάλλοντας εκατομμύρια βοοειδή και πρόβατα και προκαλώντας τεράστιες οικονομικές απώλειες, γεγονός που οδήγησε στη διοργάνωση μιας εκστρατείας εμβολιασμού μεγάλης κλίμακας.

Χάρη στις συνεχείς προσπάθειες εμβολιασμού, ο ιός BTV-8 δηλώθηκε επίσημα εκριζωμένος από το μεγαλύτερο μέρος της Βόρειας Ευρώπης έως το 2010. Ωστόσο, ο ιός BTV-8 επανεμφανίστηκε στη Γαλλία το 2015 (Sailleau et al., 2015), αποδεικνύοντας ότι η εκρίζωση δεν σημαίνει και την εξάλειψη του κινδύνου. Ο ιός μπορεί να παραμείνει σε χαμηλά επίπεδα κυκλοφορίας σε φυσικούς φορείς της άγριας πανίδας ή να επανεισαχθεί μέσω της μετακίνησης ζώων.

Πιο πρόσφατα, εντοπίστηκαν δύο νέοι ορότυποι στη Δυτική Ευρώπη, οι οποίοι παρουσίασαν πολύ διαφορετικές επιδημιολογικές πορείες. Ο ορότυπος 3 του ιού BTV εντοπίστηκε για πρώτη φορά στις Κάτω Χώρες τον Σεπτέμβριο του 2023 και εξαπλώθηκε ραγδαία σε ολόκληρη τη Δυτική Ευρώπη, φτάνοντας στο Βέλγιο, τη Γερμανία, τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο μέσα σε λίγους μήνες, προτού εξαπλωθεί σε άλλα μέρη της ηπείρου, συμπεριλαμβανομένης της Σκανδιναβίας (EFSA, 2024).

Η εξάπλωση αυτή ήταν τόσο ταχεία όσο και εκτεταμένη, θυμίζοντας την επιδημία του BTV-8 του 2006, η οποία έπληξε δεκάδες χιλιάδες εκτροφές και προκάλεσε σοβαρά κλινικά συμπτώματα, ιδίως στα πρόβατα. Ο ορότυπος αυτός θεωρείται πλέον ευρέως διαδεδομένος σε ολόκληρη την Ευρώπη (plateforme-esa.fr).

Αντίθετα, ο ορότυπος 12 του BTV ακολούθησε μια εντυπωσιακά διαφορετική και πολύ πιο περιορισμένη πορεία. Καταγράφηκαν συνολικά μόνο πέντε κρούσματα — τέσσερα στην Ολλανδία και ένα στην Αγγλία — πριν ο ιός φαίνεται πως εξαφανίστηκε χωρίς να εξαπλωθεί περαιτέρω (WOAH, 2024). Οι λόγοι για αυτή την έντονη αντίθεση με τον BTV-3 δεν έχουν ακόμη κατανοηθεί πλήρως, αλλά πιθανώς αντανακλούν διαφορές στην ικανότητα των φορέων να μεταδώσουν αυτόν τον συγκεκριμένο ορότυπο στους πληθυσμούς Culicoides του βορρά, στην εγγενή ικανότητα επιβίωσης του ιού και, ενδεχομένως, στο χρονικό σημείο της ανίχνευσης σε σχέση με την εποχή των σκνίπων.

Αυτή η σύγκριση μεταξύ του BTV-3 και του BTV-12 αποτελεί μια ισχυρή υπενθύμιση ότι δεν έχουν όλες οι εμφανίσεις νέων οροτύπων το ίδιο λοιμογόνο δυναμικό και ότι η πρόβλεψη ποιοι ορότυποι θα προκαλέσουν κρούσματα μεγάλης κλίμακας παραμένει μία από τις βασικές προκλήσεις της επιτήρησης του καταρροϊκού πυρετού.

Στη Νότια και Ανατολική Ευρώπη, ο ορότυπος 8 παρουσίασε εντυπωσιακή διασπορά τα το 2024 και το 2025. Μάλιστα ο συγκεκριμένος ορότυπος έδωσε κρούσματα και σε χώρες της βόρειας Ευρώπης όπως η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Η εμφάνιση σοβαρών κλινικών εκδηλώσεων και οι απώλειες τόσο σε εκτροφές προβάτων όσο και σε εκτροφές βοοειδών μαρτυρούν έναν ιδιαίτερα παθογόνο ορότυπο 8 του ιού που είχε αντίκτυπο και στην Ελλάδα. Μάλιστα μέχρι τη δημοσίευση αυτού του άρθρου είναι ο μονάδικός καταγεγραμμένος για το 2026 στη χώρα μας (woah.org).

Με πληθώρα κρουσμάτων σε πολλές χώρες των βαλκανίων και βορειότερα την τελευταία χρονιά έγινε αντιληπτό πως έχει τεράστιο λοιμογόνο δυναμικό. Επίσης, έγινε σαφές ότι απαιτούνται εκτεταμένες εμβολιακές εκστρατείες για τον έλεγχο του ορότυπου 8 κάτι που έχει αποδειχθεί και στο παρελθόν αποτελεσματικό. Ήδη, τον Απρίλιο και Μάιο του 2026 έχουν καταγραφεί επίσημα κρούσματα ορότυπου 8 στη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Γιατί ο ιός Schmallenberg κατέστη ενδημικός στην Ευρώπη; 

Στα τέλη του 2011, μια μυστηριώδης νέα ασθένεια άρχισε να πλήττει βοοειδή και πρόβατα στη Γερμανία και την Ολλανδία. Μοσχάρια και αρνιά γεννιόνταν με σοβαρές δυσπλασίες, όπως στρεβλωμένη σπονδυλική στήλη, συγχωνευμένες αρθρώσεις και ανωμαλίες στον εγκέφαλο (υδροκεφαλία). Ο υπαίτιος εντοπίστηκε γρήγορα ως ένας μέχρι τότε άγνωστος ιός, ο οποίος ονομάστηκε ιός Schmallenberg (SBV), από το όνομα της γερμανικής πόλης στην οποία εντοπίστηκε για πρώτη φορά (Hoffmann et al., 2012). Ο SBV εξαπλώθηκε σε όλη την Ευρώπη με εντυπωσιακή ταχύτητα, φτάνοντας στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία, το Βέλγιο, την Ιταλία και άλλες χώρες μέσα σε ένα χρόνο. O ιός Smallenberg φαίνεται πως κυκλοφόρησε και στην Ελλάδα (Chaintoutis et al., 2014)

Ο ιός μεταδίδεται κυρίως από την σκνίπα του γένους Culicoides και προκαλεί τερατογενέσεις όταν τα έγκυα ζώα μολύνονται κατά τη διάρκεια μιας κρίσιμης περιόδου της κύησης.

Το αρχικό κύμα της νόσου ήταν σοβαρό, αλλά τα επόμενα χρόνια παρατηρήθηκε σταδιακή μείωση των κλινικών κρουσμάτων. Σήμερα, ο ιός SBV θεωρείται ότι έχει εγκατασταθεί ενζωοτικά σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες (Dominguez et al., 2014; Zeiske et al., 2025). Τα περισσότερα ενήλικα ζώα έχουν αποκτήσει ανοσία μέσω της φυσικής έκθεσης, και η νόσος προκαλεί πλέον σποραδικές εστίες αντί για τις εκρηκτικές επιδημίες που παρατηρήθηκαν στα πρώτα χρόνια της εμφάνισής της.

Ωστόσο, οι πληθυσμοί νεαρών ζώων που γεννήθηκαν μετά το αρχικό κύμα παραμένουν ευπαθείς, πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να αναμένονται περιοδικές αναζωπυρώσεις, οι οποίες πρέπει να παρακολουθούνται. Ο ιός SBV αποτελεί ένα κλασικό παράδειγμα ενός νεοεισαχθέντος παθογόνου, που μεταβαίνει από επιδημική σε ενδημική νόσο.

Μήπως η επιζωοτική αιμορραγική νόσος αρχίζει να εγκαθίσταται στην Ευρώπη;

Η επιζωοτική αιμορραγική νόσος, που προκαλείται και αυτή από ιό (EHDV) και μεταδίδεται επίσης από τη σκνίπα του γένους Culicoides, είναι εδώ και χρόνια γνωστή ως η νόσος των ελαφιών με λευκή ουρά, στη Βόρεια Αμερική. Ως εκ τούτου, η εμφάνισή της νόσου στην Ευρώπη αποτέλεσε ένα σημαντικό προειδοποιητικό σήμα. Ο ιός της EHD εντοπίστηκε για πρώτη φορά σε βοοειδή στη Σαρδηνία τον Σεπτέμβριο του 2022, προτού εξαπλωθεί στην ηπειρωτική Ισπανία, την Πορτογαλία και τη Γαλλία το 2023, προκαλώντας κλινικά συμπτώματα όπως πυρετό, στοματικές αλλοιώσεις, χωλότητα και σημαντική μείωση της γαλακτοπαραγωγής στα γαλακτοπαραγωγά βοοειδή.

Το 2024, αναφέρθηκαν νέες εστίες της νόσου στην Ισπανία, την Πορτογαλία και τη Βόρεια Γαλλία, επιβεβαιώνοντας ότι ο ιός δεν είχε προκαλέσει απλώς μια παροδική επιδημία, αλλά είχε εδραιωθεί στην Ευρώπη.

Μια ιδιαίτερα σημαντική εξέλιξη στην καταπολέμηση της EHD ήταν η απόδειξη της αποτελεσματικότητας του εμβολίου. Τα αδρανοποιημένα εμβόλια κατά του οροτύπου 8 του ιού EHDV — του στελέχους που ευθύνεται για τις ευρωπαϊκές επιδημίες — έχουν δείξει καλά αποτελέσματα. Έχουν ξεκινήσει εκστρατείες εμβολιασμού στην Ισπανία, την Πορτογαλία και τη Γαλλία, ενώ τα δεδομένα από το πεδίο υποδηλώνουν ότι ο εμβολιασμός αποδείχθηκε αποτελεσματικός για τον έλεγχο της νόσου.

Θα εξαφανιστεί η νόσος από την Ευρώπη (όπως συνέβη με τον ιό BTV-12) ή θα ακολουθήσει ο ιός την ίδια πορεία με τον ιό Schmallenberg και θα καταστεί ενδημικός; Αυτό είναι ένα ερώτημα που θα είναι κρίσιμο τα επόμενα χρόνια.

Οζώδης Δερματίτιδα: Φτάνοντας τη δυτική Ευρώπη

Η οζώδης δερματίτιδα (LSD), η οποία προκαλείται από έναν Capripox ιό και μεταδίδεται από έντομα που τσιμπάνε, όπως οι σταβλόμυγες, τα κουνούπια και οι σκνίπες του γένους Culicoides, ιστορικά περιοριζόταν στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Η εξάπλωσή της προς τα δυτικά τα προηγούμενα χρόνια προκάλεσε ανησυχία.

Αφού εξαπλώθηκε στη Μέση Ανατολή και την Τουρκία στις αρχές της δεκαετίας του 2010, η οζώδης έφτασε στη νοτιοανατολική Ευρώπη — στην Ελλάδα και γειτονικές βαλκανικές χώρες — το 2015 και το 2016, προτού προχωρήσει περαιτέρω στα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη (Tuppurainen et al., 2017, Anses 2026). Οι εκστρατείες εμβολιασμού αποδείχθηκαν αποτελεσματικές στην αναχαίτιση της εξάπλωσής της σε αρκετές βαλκανικές χώρες, και για αρκετά χρόνια η Δυτική Ευρώπη φαινόταν να είναι ασφαλής.

Ωστόσο, το καλοκαίρι του 2025 σηματοδότησε μια κρίσιμη καμπή. Η οζώδης δερματίτιδα επιβεβαιώθηκε για πρώτη φορά στην Ιταλία, με κρούσματα να εντοπίζονται στις βόρειες περιοχές της χώρας. Ακολούθησε σύντομα η επιβεβαίωση κρουσμάτων στη Γαλλία, κοντά στα ιταλικά σύνορα — η πρώτη φορά που η νόσος καταγράφηκε σε γαλλικό έδαφος.

Στη συνέχεια, ο ιός εξαπλώθηκε στη βόρεια Ισπανία και τη νοτιοδυτική Γαλλία, ολοκληρώνοντας μια εξάπλωση προς τα δυτικά που πολλοί φοβούνταν, αλλά ήλπιζαν ότι τα εμβολιαστικά «αποθέματα ασφαλείας» στη νοτιοανατολική Ευρώπη θα την εμπόδιζαν. Αυτές οι διαπιστώσεις προκάλεσαν τη λήψη μέτρων έκτακτης ανάγκης και στις τρεις χώρες, συμπεριλαμβανομένων περιορισμών στη μετακίνηση, εκστρατειών έκτακτου εμβολιασμού και ενισχυμένης επιτήρησης των συνόρων.

Η εμφάνιση της οζώδους δερματίτιδας στη Δυτική Ευρώπη αποτελεί μια σαφή υπενθύμιση ότι τα γεωγραφικά εμπόδια δεν προσφέρουν πλέον αξιόπιστη προστασία έναντι εξωτικών παθογόνων, ειδικά καθώς οι πληθυσμοί των φορέων (εντόμων) αυξάνονται και οι κλιματολογικές συνθήκες γίνονται όλο και πιο ευνοϊκές. Σε αντίθεση με τις άλλες ασθένειες που αναφέρονται στο παρόν άρθρο, η οζώδης δερματίτιδα δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τις σκνίπες του γένους Culicoides για τη μετάδοσή της, γεγονός που καθιστά πιο δύσκολη την πρόβλεψη και τον έλεγχό της.

Ο εμβολιασμός με ζωντανά εξασθενημένα εμβόλια έχει αποδειχθεί εξαιρετικά αποτελεσματικός σε ενδημικές περιοχές (Tuppurainen et al., 2017). Η ταχεία εφαρμογή του εμβολιασμού, σε συνδυασμό με άλλα μέτρα, στην Ιταλία, τη Γαλλία και την Ισπανία, συνέβαλε στην ανάσχεση της εξάπλωσης της νόσου.

Ποιοι παράγοντες συμβάλλουν στην αύξηση των ασθενειών που μεταδίδονται από διαβιβαστές στην Ευρώπη;

Ο κοινός παράγοντας σε όλες αυτές τις ασθένειες είναι ο ρόλος της κλιματικής αλλαγής και της οικολογικής διαταραχής που δημιουργούν τις συνθήκες για την εμφάνισή τους. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες παρατείνουν την εποχική δραστηριότητα των σκνίπων του γένους Culicoides και επιτρέπουν στους πληθυσμούς των φορέων να επιβιώνουν σε μεγαλύτερα υψόμετρα και διαφορετικά γεωγραφικά πλάτη. Επίσης, συντομεύουν την εξωγενή περίοδο επώασης των ιών εντός των εντόμων-ξενιστών (Purse et al., 2005). Το αποτέλεσμα είναι μια ευρωπαϊκή ήπειρος που γίνεται ολοένα και πιο ευάλωτη στις ασθένειες που μεταδίδονται από διαβιβαστές.

Οι επιδημιολογικές πορείες αυτών των ασθενειών παρέχουν επίσης πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με το φάσμα των πιθανών εκβάσεων μετά την εισαγωγή ενός ιού. Ορισμένοι παθογόνοι παράγοντες φαίνεται να εξαφανίζονται, για να επανεμφανιστούν όμως κάποια χρόνια αργότερα. Άλλοι, όπως ο ο ιός Smallenberg, έχουν καθιερώσει ενδημικούς κύκλους που απαιτούν συνεχή παρακολούθηση. Το μέλλον άλλων παθογόνων παραγόντων, όπως οι ορότυποι 3 και 8 του ιού του καταρροϊκού πυρετού και η επιζωοτική αιμορραγική νόσος, παραμένει αβέβαιο, καθώς έχουν εμφανιστεί μόλις πρόσφατα.

Ορισμένοι ιοί, όπως ο BTV-12, φαίνεται να εξαφανίζονται από μόνοι τους μετά από λίγες μόνο εστίες, αν και οι λόγοι για αυτό παραμένουν ασαφείς. Το βασικό μήνυμα για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, τους κτηνιάτρους και τους κτηνοτρόφους είναι το εξής: η εξαφάνιση για κάποιο διάστημα δεν σημαίνει εξάλειψη. Ακόμη και όταν δεν υπάρχουν κλινικά κρούσματα, πρέπει να διατηρείται η επιτήρηση, να συνεχίζονται τα προγράμματα εμβολιασμού και να παραμένουν έτοιμα σχέδια έκτακτης ανάγκης για παθογόνα που φαίνεται να έχουν εξαφανιστεί

Τι σημαίνουν αυτά τα νοσήματα για την Ελλάδα και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη;

 Για την Ελλάδα και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, τα νοσήματα που μεταδίδονται από φορείς έχουν ιδιαίτερη σημασία λόγω του κλίματος, της εποχικής δραστηριότητας των εντόμων που έχει διευρυνθεί, των μετακινήσεων ζώων, του εμπορίου και της γεωγραφικής θέσης της περιοχής. Ο καταρροϊκός πυρετός παραμένει βασική απειλή για τα μηρυκαστικά με νέο κρούσμα ορότυπου 8 να έχει καταγραφεί επίσημα για το 2026, ενώ η εμπειρία από την οζώδη δερματίτιδα δείχνει ότι τα νοσήματα αυτά μπορούν να επηρεάσουν ταχύτατα την κτηνοτροφία, το εμπόριο και τα προγράμματα ελέγχου.

Τι πρέπει να παρακολουθούν κτηνίατροι και κτηνοτρόφοι;

• Ξαφνική μείωση γαλακτοπαραγωγής
• Πυρετός, κατάπτωση, στοματικές αλλοιώσεις, χωλότητα 
• Αποβολές, επιστροφές (πρώιμους εμβρυϊκούς θανάτους), νεογέννητα με δυσπλασίες 
• Δερματικά οζίδια και άλλες δερματικές αλλοιώσεις σε βοοειδή
• Αυξημένη δραστηριότητα εντόμων-φορέων
• Πρόσφατες μετακινήσεις ζώων από περιοχές κινδύνου
• Ασυνήθιστα συμπτώματα σε εποχές υψηλής δραστηριότητας διαβιβαστών
  

 Οι ασθένειες υποχρεωτικής δήλωσης όπως για παράδειγμα ο καταρροϊκός πυρετός, απαιτούν επικοινωνία με τις κτηνιατρικές αρχές σύμφωνα με τους εθνικούς κανόνες. 

Σημαντικά συμπεράσματα

Οι ασθένειες που μεταδίδονται από διαβιβαστές έχουν εξελιχθεί σε μεγάλο πρόβλημα για την υγεία των ζώων στην Ευρώπη τα τελευταία 20 χρόνια. Η εμφάνιση και η εξάπλωσή τους υπογραμμίζουν την αυξανόμενη επίδραση του κλίματος, του οικοσυστήματος των εντόμων και των μετακινήσεων των ζώων στη δυναμική των ασθενειών.

• Ο ιός του καταρροϊκού πυρετού, ο ιός Smallenberg, η επιζωοτική αιμορραγική νόσος και η οζώδης δερματίτιδα έχουν ακολουθήσει διαφορετικές επιδημιολογικές πορείες, από περιορισμένα κρούσματα έως ενδημική εγκατάσταση.
• Ο εμβολιασμός και η επιτήρηση παραμένουν βασικά εργαλεία για τον έλεγχο των ασθενειών.
• Η απουσία κρουσμάτων δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος έχει εξαφανιστεί.
• Η συνεχής επαγρύπνηση θα είναι καθοριστικής σημασίας, καθώς η Ευρώπη αντιμετωπίζει νέες και εξελισσόμενες απειλές που μεταδίδονται από διαβιβαστές.

Βιβλιογραφία

1. https://www.anses.fr/en/content/lumpy-skin-disease-keeping-close-eye-viral-disease-cattle Barua, S.; Rana, E.A.; Prodhan, M.A.; Akter, S.H.; Gogoi-Tiwari, J.; Sarker, S.; Annandale, H.; Eagles, D.; Abraham, S.; Uddin, J.M. The Global Burden of Emerging and Re-Emerging Orbiviruses in Livestock: An Emphasis on Bluetongue Virus and Epizootic Hemorrhagic Disease Virus. Viruses 2025, 17, 20. https://doi.org/10.3390/v17010020

2. Carpenter S, Wilson A, Mellor PS. Culicoides and the emergence of bluetongue virus in northern Europe. Trends Microbiol. 2009 Apr;17(4):172-8. doi: 10.1016/j.tim.2009.01.001. Epub 2009 Mar 18. PMID: 19299131.

   Ceva Santé Animale (2024a). Epizootic Haemorrhagic Disease. Retrieved from: https://ruminants.ceva.pro/epizootic-haemorrhagic-disease-ehd
   Ceva Santé Animale (2024b). Epizootic Haemorrhagic Disease & Bluetongue. Retrieved from: https://ruminants.ceva.pro/epizootic-haemorrhagic-disease-bluetongue

3. Chaintoutis S, Kiossis E, Giadinis N, Brozos C, Sailleau C, Viarouge C, Bréard E, Papanastassopoulou M, Zientara S, Papadopoulos O, Dovas C. Evidence of Schmallenberg virus circulation in ruminants in Greece. Trop Anim Health Prod. 2014 Jan;46(1):251-5. doi: 10.1007/s11250-013-0449-5. Epub 2013 Jul 19. 
4. Dominguez M, Gache K, Touratier A, Perrin JB, Fediaevsky A, Collin E, Bréard E, Sailleau C, Viarouge C, Zanella G, Zientara S, Hendrikx P, Calavas D. Spread and impact of the Schmallenberg virus epidemic in France in 2012-2013. BMC Vet Res. 2014 Oct 14;10:248. doi: 10.1186/s12917-014-0248-x. PMID: 25312811; PMCID: PMC4210488.
5. EFSA (2024). Bluetongue serotype 3: Scientific report on the epidemiological situation in Europe. EFSA Journal, 22(1).
6. Hoffmann B, Scheuch M, Höper D, Jungblut R, Holsteg M, Schirrmeier H, Eschbaumer M, Goller KV, Wernike K, Fischer M, Breithaupt A, Mettenleiter TC, Beer M. Novel orthobunyavirus in Cattle, Europe, 2011. Emerg Infect Dis. 2012 Mar;18(3):469-72. doi: 10.3201/eid1803.111905. PMID: 22376991; PMCID: PMC3309600. https://www.plateforme-esa.fr/fr/fievre-catarrhale-ovine-en-europe-suivi-de-situation-des-btv-point-au-03-10-2025 
7. Purse BV, Mellor PS, Rogers DJ, Samuel AR, Mertens PP, Baylis M. Climate change and the recent emergence of bluetongue in Europe. Nat Rev Microbiol. 2005 Feb;3(2):171-81. doi: 10.1038/nrmicro1090. Erratum in: Nat Rev Microbiol. 2006 Feb;4(2):160. PMID: 15685226.
8. Sailleau C, Bréard E, Viarouge C, Vitour D, Romey A, Garnier A, Fablet A, Lowenski S, Gorna K, Caignard G, Pagneux C, Zientara S. Re-Emergence of Bluetongue Virus Serotype 8 in France, 2015. Transbound Emerg Dis. 2017 Jun;64(3):998-1000. doi: 10.1111/tbed.12453. Epub 2015 Nov 30. PMID: 26617414.
9. Tuppurainen ES, Oura CA. Review: lumpy skin disease: an emerging threat to Europe, the Middle East and Asia. Transbound Emerg Dis. 2012 Feb;59(1):40-8. doi: 10.1111/j.1865-1682.2011.01242.x. Epub 2011 Jul 12. PMID: 21749675.
10. WOAH (2024). World Animal Health Information System (WAHIS). Bluetongue serotype 12 outbreak reports. Retrieved from https://wahis.woah.org
11. Zeiske S, Kampen H, Sick F, Dähn O, Voigt A, Heuser E, Beer M, Werner D, Wernike K. Monitoring of Schmallenberg virus, bluetongue virus and epizootic haemorrhagic disease virus in biting midges in Germany 2019-2023. Parasit Vectors. 2025 Jul 5;18(1):262. doi: 10.1186/s13071-025-06913-w. PMID: 40618098; PMCID: PMC12229043.